Biblioteka MNK

Sztuka zaklęta w naturze

Pomyliłby się ten, kto sądzi, że w bibliotece muzealnej znajdzie wyłącznie katalogi wystaw i zbiorów oraz publikacje poświęcone historii sztuki. Biblioteka Muzeum Narodowego w Krakowie dysponuje księgozbiorem, na który obok wydawnictw związanych z warsztatem pracy muzealnika składają się również kolekcje historyczne, ofiarowywane instytucji od XIX wieku i odzwierciedlające zainteresowania ich właścicieli.

Tak jest w przypadku daru Józefa Siedleckiego (1841-1915), malarza, kolekcjonera i pedagoga, który przekazał do Muzeum przede wszystkim swoje cenne zbiory grafiki [1]. Wśród jego książek zwraca uwagę obszerny album intrygująco zatytułowany Kunstformen der Natur (Art Forms of Nature). Jest to dzieło Ernsta Haeckela (1834-1919), niemieckiego biologa, wydane przez Verlag des Bibliographischen Instituts [2] w Lipsku i Wiedniu w 1904 roku.

Ernst Haeckel zasłużył się dla nauki odkryciem i opisaniem wielu nieznanych wcześniej gatunków roślin i zwierząt oraz stworzeniem pierwszego na świecie kompletnego systemu klasyfikacji organizmów żywych. Był zwolennikiem teorii Karola Darwina (1809-1882). Jemu też zawdzięczamy wprowadzenie do obiegu terminu „ekologia” [3]. Haeckel zasłynął jednak nie tylko jako ceniony biolog, ale również artysta, o czym najlepiej świadczy omawiana publikacja. Kunstformen der Natur zawiera sto litograficznych tablic przedstawiających różne postacie przyrody ożywionej – głównie mikroorganizmy, które fascynowały autora – z towarzyszącym im opisem naukowym. Grafiki te zostały wykonane przez pochodzącego z Jeny litografa Adolfa Giltscha (1852-1911) na podstawie rysunków i szkiców Haeckela, powstających podczas jego licznych podróży naukowo-badawczych. Niektóre formy życia zaobserwował i scharakteryzował wówczas po raz pierwszy, starając się je odtworzyć w ilustracjach [4]. Już jedno spojrzenie na karty książki ujawnia bogactwo natury ukrytej w morskich głębinach czy niedostępnych leśnych zakątkach.

Zdaniem niemieckiego biologa zachwycający świat roślin i zwierząt stanowi piękno samo w sobie. W przedmowie do Kunstformen der Natur Ernst Haeckel określił cel swojej pracy jako dążenie, aby „ukryte skarby [przyrody – A.L.] na światło dzienne wyciągnąć i udostępnić szerszym kręgom przyjaciół sztuki i natury” [5]. Dzieło przeznaczone więc było nie tylko dla specjalistów, ale również dla wszystkich pasjonatów-amatorów, którzy mogli za jego pośrednictwem nacieszyć wzrok artystycznymi postaciami fauny i flory. Wydawane od 1899 roku w luźnych zeszytach obejmujących po dziesięć tablic, spotkało się z przychylnym przyjęciem publiczności i kontynuowane przez pięć kolejnych lat otrzymało w 1904 roku ostateczną formę albumową [6].

Autor Kunstformen der Natur postawił przed sobą jeszcze jedno ambitne zadanie. Motywy roślinne i zwierzęce zamieszczone na kartach publikacji miały stać się inspiracją dla sztuk plastycznych oraz rzemiosła artystycznego [7]. Tablice Haeckela odznaczają się symetryczną kompozycją, uporządkowaniem, żywą kolorystyką, dbałością o detal i dużą dekoracyjnością. Niewątpliwy talent biologa, jego dar obserwacji, precyzja oraz skłonność do ornamentalnego traktowania przestrzeni sprawiły, że litografie te wyglądają niczym dzieła sztuki, a nie wierne odwzorowanie form przyrodniczych. Zgodnie z intencją autora wywarły też znaczący wpływ na artystów z kręgu secesji [8].

Aleksander Świętochowski (1849-1938), polski publicysta, filozof i historyk pisał, że „najcenniejszym przymiotem natury jest jej rozmaitość” [9]. Kunstformen der Natur ukazuje oczom czytelników nie tylko ową różnorodność przyrody, ale przede wszystkim jej ponadczasowe piękno – sztukę zaklętą w naturze. Tę niezwykłą właściwość flory i fauny musiał docenić również Józef Siedlecki, włączając publikację Ernsta Haeckela do swego księgozbioru.

 

Agnieszka Lubera

 

Agnieszka Lubera – bibliotekoznawca, historyk sztuki, asystent w Bibliotece MNK

 

Źródło ilustracji: © Wikimedia Commons

[1] J. Skorupska-Szarlej, Z muzealnego kalendarza, „Aktualności MNK”, 2003, nr 79-80, s. 8.

[2] Wydawnictwo specjalizujące się w publikacjach encyklopedycznych i słownikowych, takich jak Meyers Lexikon czy Duden. Obecnie istnieje pod nazwą Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus z siedzibą w Mannheim.

[3] O. Breidbach, Haeckel, Ernst, [w:] Allgemeines Künstlerlexikon. Die bildenden Künstler aller Zeiten und Völker, Bd. 67, Haarer – Hahs, Hrsg. G. Meißner, Berlin – New York 2010, s. 227.

[4] Ibidem.

[5] E. Haeckel, Vorwort, [w:] idem, Kunstformen der Natur, Lipsk – Wiedeń 1904, s. [3].

[6] Ibidem, s. [4].

[7] Ibidem.

[8] O. Breidbach, Haeckel, Ernst…, s. 227.

[9] A. Świętochłowski, Woły [online]. Data dostępu: 14.12.2017. Dostępny w Internecie: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/woly.html.

Pin It

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *