B_Narodzenie_1140x500

Skąd się wzięło Boże Narodzenie?

Geneza świąt Bożego Narodzenia należy do największych zagadek w dziejach wczesnego chrześcijaństwa, żaden starożytny tekst nie opisuje dokładnie powstania tych świąt.

Najstarsza wzmianka o obchodach w Betlejem święta Bożego Narodzenia pochodzi z 335 r., (z listu biskupa Jerozolimy Makariosa, było to jednocześnie święto narodzenia i chrztu Chrystusa).

Pierwsze, pełniejsze świadectwo obchodów narodzenia Chrystusa w Betlejem pozostawiła pątniczka Egeria, która przebywała w Ziemi Świętej w okresie 381-384. Nosiło ono nazwę Epifanii i było obchodzone 6 stycznia. Termin ten jest pochodzenia greckiego (epifaneja), gdzie znaczył: ,”Objawienie, ukazanie się”. Używano go w świecie antycznym, by określić np. uroczyste publiczne wejście władcy albo też ,”objawienie” pojmowane w sensie ściśle religijnym.

Obchody poprzedzała wigilia sprawowana w Betlejem od południa 5 do rana 6 stycznia. Obejmowała ona 3 główne stacje: Pole Pasterzy, Grotę Narodzenia i bazylikę Narodzenia. Najpierw miała miejsce krótka ceremonia w miejscu, gdzie według tradycji pasterze usłyszeli dobrą nowinę o narodzinach Jezusa. Gromadzono się tam około 4 po południu. Śpiewano psalmy i czytano fragment Ewangelii św. Łukasza. Następnie zebrani szli do Betlejem, do groty w bazylice Narodzenia – tu także śpiewano psalmy i czytano fragment Ewangelii z opisem narodzenia Jezusa. Wreszcie przechodzono do samej bazyliki Narodzenia, gdzie miała miejsce główna, najdłuższa część wigilii. Po Eucharystii mieszkańcy Betlejem, zwłaszcza duchowni i mnisi, nadal czuwali w Bazylice Narodzenia, śpiewając do rana hymny i antyfony. Natomiast wierni z Jerozolimy, wraz z biskupem tego miasta, mnichami i duchownymi, wyruszali śpiewając psalmy do Jerozolimy, gdzie docierali przed wschodem słońca. Gdy procesja przybyła do Świętego Miasta, kierowała się na Golgotę do kościoła Anastasis, i po pobłogosławieniu zebranych przez biskupa wszyscy udawali się do domów.

O 8 rano zaczynały się właściwe uroczystości, które odbywały się w głównej bazylice Jerozolimy, położonej na Golgocie. Obejmowały Eucharystię z kazaniem i śpiewem hymnów. Cała uroczystość trwała około 4 godzin, do samego południa. Wieczorem odprawiano nieszpory, które łączono z obrzędem światła: psalmy i antyfony śpiewano przy zapalonych licznych pochodniach i świecach.
Święto Epifanii obejmowało kolejne dni aż do 13 stycznia.

Niemal w tym samym czasie, w Rzymie powstało święto narodzenia Jezusa, obchodzone 25 grudnia. Zachód wybrał datę 25 grudnia nie z tego powodu, że wtedy obchodzono święto pogańskie, ale dlatego, że w liturgicznym roku chrześcijańskim ważna była symbolika astronomiczna – w kalendarzu juliańskim na 25 grudnia przypadała data przesilenia wiosennego, a więc wtedy światłość ,”przezwyciężała” ciemność.

Pokłon Trzech Króli. Kwatera ze skrzydła retabulum ołtarzowego, ok. 1460, wł. MNK
Pokłon Trzech Króli. Kwatera ze skrzydła retabulum ołtarzowego, ok. 1460, wł. MNK

Wiemy, że od 336 roku w Rzymie układano listę wspomnień liturgicznych od Bożego Narodzenia, które obchodzono 25 grudnia. Celebracja narodzin Chrystusa w tym dniu po raz pierwszy została poświadczona w rzymskim kalendarzu (Chronograf Filokalusa z 354 r.,) gdzie czytamy: 25 grudnia Chrystus narodzony w Betlejem Judzkim.

W sposób naturalny pojawiła się także wigilia przed świętem narodzenia Chrystusa, wyrosła ona z pragnienia aby uczcić chwilę, kiedy pasterze usłyszeli śpiew aniołów, co według ewangelicznego opisu stało się nocą. Nocne czuwanie przed świętem narodzenia Chrystusa powstało w Betlejem, co opisała Egeria ok. 383 r. Na Zachodzie pojawiło się innego rodzaju przygotowanie do święta. Było to, jak wspomina biskup Hippony Augustyn w liście z 402 r., ,”dzień postu”. W Rzymie od V wieku, odbywały się wigilie w kolejne soboty grudnia, w ramach tzw. postu grudniowego – przez cały miesiąc wierni z soboty na niedzielę przychodzili na nocne czuwanie w bazylice na Watykanie.

Po raz pierwszy istnienie pasterki w noc Bożego Narodzenia potwierdza papież Grzegorz Wielki (590-604). Na święta 25 grudnia przewidywał 3 celebracje: najpierw w nocy, następnie o świcie i trzecia w dniu święta Narodzenia. Kolejne msze święte papież sprawował w 3 różnych miejscach Rzymu. W nocy odbywała się w bazylice Matki Boskiej Większej na Eskwilinie, gdzie istniała krypta, mająca stanowić kopię groty betlejemskiej. Tam też złożono relikwie, które według tradycji stanowiły pozostałość żłóbka Chrystusa. O świcie papież udawał się do kościoła św. Anastazji, położonego w centrum dzielnicy Rzymu, w dzień święta msza była natomiast sprawowana w Bazylice św. Piotra na Watykanie. Obchody narodzenia Chrystusa rozszerzyły się na następne dni, zwłaszcza na najbliższe 8 tworząc oktawę.  Był to dowód ważności tego święta w roku liturgicznym, co nastąpiło w VI wieku.

 

dr Kamilla Twardowska – adiunkt w Dziale Sztuki Dawnej, doktor nauk humanistycznych w zakresie historii. W MNK pracuje od 2011 r. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na późnym antyku – historii politycznej i społecznej.

Pin It

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *