EZak_Blog_glowne

Portret autorstwa Eugeniusza Zaka własnością MNK

Kolekcja malarstwa polskiego Muzeum Narodowego w Krakowie powiększyła się w tym roku o jeden ważny obraz*. Jest to portret kobiety namalowany przez najoryginalniejszego malarza z  kręgu École de Paris – Eugeniusza Zaka.

Kim był Eugeniusz Zak?  
Urodził się w 1884 roku w zasymilowanej rodzinie polskich Żydów w Mogilnie (Mohylnie) na Białorusi, zmarł w 1926 roku w Paryżu. Był malarzem i rysownikiem i jednym z głównych przedstawicieli École de Paris. Kształcił się w Paryżu, gdzie od 1902 roku uczęszczał do École des Beaux-Arts do pracowni Jean-Louisa Gerome’a. Naukę uzupełniał w Academie Colarossi. Był również w Monachium, w którym studiował u Antona Azbego. W roku 1903 podróżował po Włoszech, gdzie odnalazł inspiracje dla swojej twórczości – duży wpływ wywarło na niego malarstwo włoskiego quatroccenta. Po studiach i podróżach artystycznych osiadł na stałe w Paryżu gdzie zadebiutował na Salonie Jesiennym.  Wystawiał w galeriach Paryża, Nowego Jorku, Kolonii czy Londynu; a nad jego twórczością i karierą czuwały takie znakomitości świata sztuki jak krytycy: Adolf Basler i André Salmon.

W latach 1906 – 1908 Zak często podróżował do Bretanii będąc pod silnym wpływem symbolistów i nabistów z kręgu Maurice’a Denis co stało się odczuwalne w jego malarstwie tamtego czasu. Należał do grona Towarzystwa Artystów Polskich w Paryżu, gdzie zaprzyjaźnił się między innymi z Romanem Kramsztykiem, Melą Mutter i Leopoldem Gottliebem. Nie zerwał również kontaktów z Polską – od 1908 roku wystawiał swoje prace na wystawach słynnego Towarzystwa Artystów Polskich „Szuka”. Powrócił zaś do kraju podczas wojny – w 1916 roku. Osiadł wówczas w Częstochowie wchodząc w skład przyszłych Formistów. Następnie mieszkał w Warszawie, gdzie był współorganizatorem Stowarzyszenia Artystów Polskich „Rytm”.
Jego  twórczość, w tym tą interesującą nas portretową tak opisał przy okazji warszawskiej, pośmiertnej wystawy Zaka w 1926 roku Mieczysław Sterling:
Był poetą – i w swoim odczuciu poety dał świat o jedną oktawę wyżej nastrojony niż rzeczywistość. Dał postacie, które tylko w znikomych chwilach przerw w zadumie, żyją życiem ludzi codziennych. Niesamowita plastyka ich koloru przenosi je w sferę zjawisk rzeczywistych, a jednak nierealnych. (…) Dzieje się w nich coś tragicznego, niezrozumiałego dla nich samych.

Eugeniusz Zak, Kobieta w zielonej sukni / Portret matki
Eugeniusz Zak, Kobieta w zielonej sukni / Portret matki

Czy taka jest również tajemnicza kobieta o trudnej urodzie z muzealnego portretu?

Według Barbary Brus-Malinowskiej, autorki katalogu monograficznej wystawy Zaka w Muzeum Narodowym w Warszawie w 2004 roku, kobietą na obrazie może być matka Zaka –  Adelina z Kroneblechów Zakowa. A sam obraz należy do najwcześniejszych znanych prac Zaka będąc doskonała dokumentacją jego poszukiwań malarskich. Ten malowany delikatnie i sztywno, bardzo wyciszony portret zwraca uwagę swoją kolorystyką i zaskakuje nas swoją prymitywizacją. Artysta syntetyzuje tu i w oszczędny sposób przedstawia wizerunek kobiety w zielonej sukni, w kapeluszu spiętym pod szyją szalem. W tle znajduje się wazon z bukietem traw i lampa o czerwonym abażurze. Kolorystyka ograniczona jest do tonacji barw zgaszonych i przesiąkniętych szarością i przywodzi na myśl malarstwo Olgi Boznańskiej. Zak musiał znać jej popularną wówczas twórczość, a przebywając od 1902 roku w Paryżu Boznańską mógł nawet spotkać osobiście: artystka była aktywna w tamtejszych towarzystwach artystycznych, zwłaszcza tych związanych z miejscową Polonią. W pracy Zaka można również odnaleźć elementy wzorowane na malarstwie Władysława Ślewińskiego, a widoczne przede wszystkim w sposobie operowania płaskimi, pozbawionymi światłocienia plamami barw.

Wyrafinowana i oryginalna kolorystyka konterfektu idąca w parze ze stylizacją formy, uproszczeniem postaci jest zapowiedzią charakterystycznego stylu Zaka wyraźnie odwołującego się do tradycji renesansu, twórczości Pierra Puvisa de Chavannesa. Daj idealny początek tak ważnej w jego twórczości tematyce porterowej, którą tak opisuje Irena Kossowska: Sztuka portretowa stanowiła jeden z dominujących nurtów w twórczości Zaka. W wizerunkach kobiet o twarzach subtelnie modelowanych światłocieniem i rysach wydobytych delikatnym konturem znalazły wyraz inspiracje czerpane ze sztuki Botticellego i Leonarda da Vinci. Ujęte na neutralnym tle, w zbliżeniu, odosobnione, pogrążone w kontemplacji bohaterki rysunków i obrazów Zaka zyskiwały wymiar ponadczasowy, stawały się kwintesencją refleksji nad istotą ludzkiej natury.

ZNANA NAM HISTORIA PORTRETU
Pierwsza wzmianka o „Portrecie kobiety w zielonej sukni” to prawdopodobnie katalog i wystawa Eugeniusza Zaka na Salonie Jesiennym w Paryżu w 1905 roku. Zak pokazał na niej 10 swoich prac i jedną z nich – ukrywając się pod lakonicznym tytułem był „Portret” mógł to być „Portret kobiety” z MNK. Ponownie obraz pojawił się dopiero w 1971 roku, kiedy to został sprzedany w Paryżu w domu aukcyjnym – Hotel Drouot, a pośredniczącym w sprzedaży był dom aukcyjny Pierre Cornette de Saint Cyr; następnie obraz notowany był w nowojorskiej Lipert Gallery (1983-84), gdzie zakupiła go lekarka polskiego pochodzenia. W jej posiadaniu był do w 2011 roku; rok później pojawił się na aukcji w domu aukcyjnym Christie’s w Nowym Jorku by jeszcze w tym samym roku pojawić się na aukcji w Polsce.

 

Urszula Kozakowska-Zaucha

 Urszula Kozakowska-Zaucha – historyk sztuki, kierownik Działu Sztuki Nowoczesnej

 

 

*Zakup dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury w ramach programu „Kolekcje muzealne”.

 

BIBLIOGRAFIA, która może uzupełnić informacje o Eugeniuszu Zaku, pomóc zgłębić jego twórczości i docenić muzealny zakup:
– Catalogue de peinture, Dessin, Sculpture, Gravure, Architecture et Art Décoratif exposés au Grand Palais des Chapmps-Élysées du 18 octobre 1905 au 25 novembre 1905, [Salon d’Automne] Paris 1905, s.172- 173. (https://archive.org/details/cataloguedesouvr1905salo/page/172)
– M.R. [M. Rakowska], Artyści polscy w „Salonie“ paryskim, „Tygodnik Ilustrowany“ 1906, I półrocze, nr 3 z dn. 27 stycznia, s. 49;
– M. Rola [M. Legutko], Eugeniusz Zak, „Pro Arte“ Polish Art in the World / Sztuka polska w świecie, [nr 1] Summer / lato 1987, [kwartalnik; New York], s. 5, il. na s. 7;
– B. Brus-Malinowska, Eugeniusz Zak 1884-1926, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2004, s. 39, 78, nr kat. 3, il.
E. Bobrowska, U. Kozakowska, Olga Boznańska 1865-1940, katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Krakowie i w Muzeum Narodowym w Warszawie, Kraków 2014, s. 101.

Pin It

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *