ikona_zmartwychwstania_panskiego_1114x500

Nowa ikona w Galerii Sztuki Cerkiewnej

W Galerii Sztuki Cerkiewnej Dawnej Rzeczypospolitej pojawiła się nowa ikona. Została zawieszona w Sali I na filarze wraz z innymi, najcenniejszymi i zarazem najstarszymi ikonami powstałymi w okresie późnego średniowiecza. Czas jej wyeksponowania nie jest przypadkowy. Jest to ikona Zmartwychwstania Chrystusa – Zstąpienia do Otchłani, datowana na koniec XVI wieku, zakupiona niedawno do zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie.

Styl ikony wskazuje na warsztat malarza Feduska z Sambora, znanego jako autor ikony Zwiastowania Bogurodzicy z 1579 roku (Muzeum Sztuki w Charkowie) i któremu przypisuje się coraz częściej wiele innych dzieł 3. ćwierci XVI wieku, przechowywanych głównie we lwowskim Muzeum Narodowym.

Ikona zakupiona mogła być jedną z rzędu ikon świątecznych, lecz bardziej prawdopodobne, że stanowiła jedną z kwater monumentalnych ikon Męki Pańskiej, takich jak np. ikona z cerkwi pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Drohobyczu.

Dzieło ma tytuł podwójny, odpowiadający dwóm zasadniczym przesłaniom w nim zawartym. Oba są ze sobą ściśle powiązane. Oto Chrystus, tuż po śmierci na krzyżu miał zstąpić do Otchłani, by wyzwolić z niej pierwszych rodziców, Adama i Ewę. Uczynił to na mocy tryumfu na śmiercią, czego znakiem krzyż na długim drzewcu w Jego dłoni oraz gest deptania wrót piekielnych. Czerwień Jego szaty symbolizuje przebytą mękę. Chrystus wyciąga za rękę Adama z grobu, czemu asystuje Ewa wyciągająca ku Jezusowi dłonie owinięte płaszczem na znak szacunku. Podobnie czynią świadkowie i zarazem uczestnicy tej sceny, wycofani nieco w głąb czarnej czeluści, zobrazowanej na podobieństwo groty skalnej. Zgodnie z opisem ikony w języku cerkiewnosłowiańskim Chrystus zstępuje do Otchłani, by oswobodzić Adama i wszystkich, którzy są z nim.

Wskazany temat określany jest w tradycji greckiej, jako Anastasis – dosłownie Powstanie z martwych, nosi więc nazwę taką, jak rotunda Grobu Pańskiego w Jerozolimie – miejsce śmierci i tryumfalnego Zmartwychwstania Pańskiego. Ten typ przedstawienia zakorzenił się w tradycji obrazowej Kościoła Wschodniego jako obraz Zmartwychwstania, a do najpiękniejszych jego przejawów należy fresk w kaplicy grobowej świątyni Zbawiciela w Konstantynopolu (obecnie Kahrie Dżami w Stambule) z początku XIV wieku.

Fresk w kaplicy grobowej świątyni Zbawiciela w Konstantynopolu (obecnie Kahrie Dżami w Stambule), pocz. XIV wieku
Fresk w kaplicy grobowej świątyni Zbawiciela w Konstantynopolu (obecnie Kahrie Dżami w Stambule), pocz. XIV wieku

To dzieło stanowi niedościgły wzór omawianego tematu, emanując witalnością i radością z wyzwolenia od śmierci i grzechu. Przywołuje tym samym pełen mocy starożytny, grecki hymn rezurekcyjny, ogłaszający ową prawdę w najprostszych i jednocześnie przejmujących słowach:

Χριστός ανέστη εκ νεκρών,
θανάτω θάνατον πατήσας,
και τοις εν τοις μνήμασι,
ζωὴν χαρισάμενος!

Christos anesti ek nekron,
thanato thanaton patisas,
ke tis en tis mnimasin,
zoin charisamenos!

Chrystus powstał z martwych,
Zwyciężając śmiercią śmierć,
i tym, którzy pozostają w grobach
życie ofiarował!

 

MPKruk_foto_100x105dr hab. Mirosław Piotr Kruk, prof. UG – kustosz w Dziale Sztuki Dawnej, kurator kolekcji sztuki cerkiewnej w MNK

 

 

Zdjęcie główne: Fragment ikony Zmartwychwstania Chrystusa – Zstąpienia do Otchłani, którą można oglądać w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka wł. MNK

Pin It

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *