ciolek_1038x576

Maria Egipcjanka i żywoty kobiet przebranych za mężczyzn

W Pałacu Biskupa Erazma Ciołka znajduje się niezwykłe dzieło: retabulum św. Jana Jałmużnika, głoszące cześć wielkiego patriarchy Aleksandrii, żyjącego w VIII wieku. Jak czytamy w Złotej legendzie, patriarcha modląc się pewnego dnia ujrzał piękną dziewczynę, a gdy dowiedział się, że jest uosobieniem Miłosierdzia, postanowił jej służyć przez całe swoje życie.

Donatorem tego pięknego dzieła, powstałego ok. 1500 roku, jest Mikołaj Lanckoroński z Brzezia. Centralna część retabulum przedstawia legendę Jana Jałmużnika, ale niezwykle ciekawe jest jedno z przedstawień umieszczonych na węższych skrzydłach. Na awersie prawego węższego skrzydła umieszczono Marię Egipcjankę i Marinę. Posiadamy żywoty obu tych świętych, które mogą wzbogacić naszą wiedzę o realiach życia w późnym antyku. Żywot Mari/Marinosa/Mariny należy do grupy niezwykłych żywotów kobiet przebranych za mężczyzn.

Poliptyk św. Jana Jałmużnika, skrzydło ukazujące Marię Egipcjankę.
Poliptyk św. Jana Jałmużnika, skrzydło ukazujące Marię Egipcjankę.

Żywot Marii Egipcjanki pochodzi z przełomu VI/VII wieku, i jest  przypisywany Sofroniuszowi, patriarsze Jerozolimy w latach 634-638. Opowiada o nawróconej prostytutce – typie świętej, która cieszyła się popularnością w Syro-Palestynie od IV do VII wieku. Stała się patronką pokutujących grzeszników, żałujących prostytutek i aktorów. Doszła bowiem do świętości prowadząc ascetyczne życie, a jej losy dawały nadzieję dla każdego chrześcijanina: jeśli taka grzesznica uzyskała wybaczenie, mógł je uzyskać każdy.

Zgodnie z żywotem Sofroniusza, Maria mając 12 lat opuściła dom swoich rodziców i zamieszkała w Aleksandrii wiodąc życie prostytutki przez ponad 17 lat. Na skutek objawienia jakiego doznała w Jerozolimie udała się na pustynię, gdzie w całkowitej samotności spędziła 47 lat. Jej żywot był popularny w średniowieczu w Europie i na Bliskim Wschodzie. Potwierdzeniem tego jest manuskrypt greckiego tekstu (najstarszy pochodzi z IX wieku) oraz popularność w kościele prawosławnym (powstawały podobne żywoty) i hymnografii. Wersje jej żywota zostały przetłumaczone na syryjski, armeński, etiopski i starocerkiewno-słowiański. Kościół prawosławny upamiętnia ją 1 kwietnia, a kościół katolicki 2 kwietnia.

Jeśli zaś chodzi o Marię/Marinosa/Marinę to pod koniec IV wieku w żywotach świętych pojawił się nowy motyw: kobiet przebierających się w mnisi habit i żyjących w męskich klasztorach podając się za mnichów. Tak więc według hagiografa Maria w dzieciństwie osierocona przez matkę, wychowywana samotnie przez ojca Eugeniusza (imię to oznacza człowieka szlachetnego), który gdy córka osiągnęła już dojrzały wiek postanowił wstąpić do klasztoru, jednocześnie martwiąc się o to, co się z nią stanie. Maria sama znalazła rozwiązanie – postanowiła wstąpić do klasztoru razem z ojcem. Eugeniusz rozdał majątek biednym, ściął włosy córce, przebrał ją w męskie szaty oraz zmienił imię na Marinos. Ze względu na brak brody i delikatne rysy uważana była przez współbraci za eunucha, zyskała powszechny szacunek głęboką wiarą i darem wyganiania demonów z opętanych. Pewnego razu Maria wraz z kilkoma współbraćmi wyruszała z Eucharystią do pustelników mieszkających w pobliżu, zatrzymali się w gospodzie czego konsekwencją było oskarżenie Marii/Marinosa przez córkę właściciela gospody o ojcostwo jej syna (naprawdę ojcem dziecka był pewien żołnierz, który uwiódł dziewczynę). Maria nie broniła się przed oskarżeniami, ale upadła na kolana przed przełożonym wspólnoty mówiąc: ,,wybacz mi ojcze bo zgrzeszyłem jak mężczyzna”. Została wygnana z klasztoru, żyła pod jego murami zdana na łaskę i niełaskę mrozu i ostrego słońca. Gdy przechodzący ludzie pytali co takiego zrobiła odpowiadała: ,,Ponieważ cudzołożyłem zostałem wygnany z klasztoru”. Wychowała dziecko, o którego ojcostwo została oskarżona. Żyła tak przez trzy lata, później na prośbę współbraci mogła wrócić do wspólnoty. Prawda wyszła na jaw po jej śmierci.

Żywoty kobiet przebranych za mężczyzn to wytwory literatury monastycznej, pisane przez jednych mnichów dla drugich i tak powinniśmy je analizować – jako część historii społecznej i intelektualnej monastycyzmu od schyłku V wieku, a także jako świadectwo kultury literackiej. Nie należy jednak traktować ich jako tylko wytworów fantazji czy moralitetów, ale jako źródła do mentalności autorów (czyli środowiska monastycznego) i czytelników – odbiorców, w przewadze zapewne mnichów. To także ważne źródła do historii społecznej i politycznej.

Zapraszam do posłuchania wykładu o Marii Egipcjance, Marii/Marinosie i powstałych w VI wieku żywotach siedmiu innych kobiet przebranych za mężczyzn – w niedzielę, 19 marca o godz. 12.00 w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka, ul. Kanonicza 17, wstęp wolny.

 

dr Kamilla Twardowska – adiunkt w Dziale Sztuki Dawnej, doktor nauk humanistycznych w zakresie historii. W MNK pracuje od 2011 r. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na późnym antyku – historii politycznej i społecznej.

 

Zdjęcie główne: Poliptyk św. Jana Jałmużnika w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka – fot. Mirosław Żak, Pracownia Fotograficzna MNK

Pin It

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *